Η τέχνη της ξερολιθιάς

4 Ιουνίου 2026

της Marylou Belicam

Ξερολιθιά, μια παγκόσμια τεχνική

Σε όλες τις Κυκλάδες, οι ξερολιθιές διαμορφώνουν το τοπίο του Αιγαίου, αντανακλώντας χιλιάδες χρόνια τεχνογνωσίας με αρχιτεκτονική, περιβαλλοντική, οικονομική και πολιτισμική σημασία.

Είτε ως μακριοί τοίχοι είτε ως απανωτές αναβαθμίδες, οι ξερολιθικές δομές χτίζονται από πέτρες της περιοχής, που τοποθετούνται με προσοχή η μια πάνω στην άλλη, χωρίς τη χρήση συνδετικού υλικού. Αυτή η τεχνική έχει τις ιστορικές της απαρχές στη Νεολιθική περίοδο, ενώ απαντάται σε διάφορα μέρη σε όλο το κόσμο, και σε διάφορους πολιτισμούς. Τη βρίσκουμε όχι μόνο στη Σύρο και τις Κυκλάδες, αλλά και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, της Ευρώπης, της Ασίας, της Βόρειας και Κεντρικής Αμερικής, της Αφρικής καθώς και στην Ωκεανία.

Μια οικολογική και πολυχρηστική πρακτική

Τα ξερολιθικά κτίσματα εκπληρώνουν πολλαπλούς ρόλους. Κάποιοι από τους πιο άμεσους και ξεκάθαρους είναι η τοιχοποιία για τον διαχωρισμό ιδιοκτησιών, για τον περιορισμό οικόσιτων ζώων και για τη προστασία καλλιεργειών. Πιο σημαντικά, με ξερολιθιά δημιουργούνται καλλιεργητικές αναβαθμίδες ή πεζούλες, συγκρατώντας το χώμα και το νερό, και συμβάλλοντας στη προστασία από τη διάβρωση λόγω του βοριά και της βροχής. Οι αναβαθμίδες επιτρέπουν τη καλλιέργεια σε σημεία που αλλιώς θα ήταν άγονες πλαγιές. Πέρα από την ανθρώπινη χρήση, οι ξερολιθιές γίνονται και καταφύγιο για τη τοπική βιοποικιλότητα. Οι κοιλότητες ανάμεσα στις πέτρες είναι ιδανικό καταφύγιο για φυτά όπως η κάπαρη, και παρέχουν προστασία σε ζώα όπως αποδημητικά πουλιά, μέλισσες, έντομα και ερπετά.

Μια πρακτική και θεωρητική προσπάθεια

Αυτή η πολυεπίπεδη τέχνη δεν αποτελεί μόνο μια μακροπρόθεσμη θετική ανθρώπινη παρέμβαση στο τοπίο, αλλά είναι πάνω απ’ όλα μια παραδοσιακή τεχνική που απαιτεί πολύπλοκη και απαιτητική εξειδίκευση. Η κατασκευή ενός τοίχου από ξερολιθιά είναι ένα δύσκολο «παζλ» που απαιτεί κατανόηση της γεωμετρίας και της φυσικής, καθώς και τις δεξιότητες για την επιλογή των πετρών που θα χρησιμοποιηθούν, ώστε να προσδιοριστεί ποιες είναι σαθρές ή ακατάλληλες. Επιπλέον, είναι απαραίτητες η εμπειρία του να επιλέγει κανείς τη θέση όπου θα χτιστούν οι τοίχοι, η ικανότητα να μεταφέρει τις πέτρες ξκαι η δεξιότητα να τις τοποθετεί και να τις ισορροπεί χωρίς να καταρρεύσουν σε μια στοίβα.

«Οι πέτρες πρέπει να μπαίνουν “πατικές” (επίπεδες και σταθερές) και όχι “δρομικές” (με τη μικρή πλευρά στην πρόσοψη). Πρέπει να μπαίνει πάντα ο “μάτος” (το μήκος της πέτρας) προς τα μέσα. Αν καμιά φορά βάλουμε μια πέτρα επειδή έχει ωραίο πρόσωπο, αλλά δεν έχει μάτο, πρέπει από μέσα να την “κλειδώσουμε” με άλλη πέτρα για να βονατισταθεί», εξηγεί ο Χάρης Χαμηλοθώρης από το χωριό Μονή της Νάξου, με 43 χρόνια εμπειρία στο επάγγελμα.

Μια μοναδική μορφή τέχνης που αξίζει να διασωθεί

Αυτή η διαχρονική τέχνη αποτελεί ένα στοιχείο τεράστιας αρχιτεκτονικής, περιβαλλοντικής, οικονομικής και πολιτιστικής σημασίας. Παρόλο που οι ξερολιθιές είναι ένα συνηθισμένο θέαμα στις απεικονίσεις των τοπίων της Σύρου, ουσιαστικά, χωρίς αυτές η αλληλεπίδραστή μας με το νησί θα ήταν ριζικά διαφορετική. Ως εκ τούτου, η ξερολιθική δόμηση αποτελεί μια διαχρονική και εντυπωσιακή «λαϊκή τέχνη», ένα σημαντικό στοιχείο της νησιωτικής ταυτότητας, το οποίο έχει συμπεριληφθεί στην λίστα της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO από το 2018.

Εκείνη την εποχή, όλοι γνώριζαν αυτή την τέχνη με τον έναν ή τον άλλο τρόπο —τουλάχιστον εντός της οικογένειάς τους— σε τέτοιο βαθμό που ο καθένας ήταν σε θέση να επισκευάζει τους τοίχους από ξερολιθιά και να τους συντηρεί. «Τις περιόδους που δεν είχαμε πολλή δουλειά, φτιάχναμε έναν τοίχο που είχε γκρεμιστεί. […] Από εκεί ξεκινήσαμε — και σχεδόν όλοι οι αγρότες που έχουν γη ξέρουν, λίγο πολύ, πώς να χτίζουν ξερολιθιές. Κάποιοι είναι καλοί σε αυτό, άλλοι όχι. Όλοι όμως ξέρουν πώς να τις χτίζουν», λέει ο Φραγκίσκος, ένας από τους τελευταίους τεχνίτες της Σύρου.

Σήμερα, όμως, κυρίως λόγω της εκβιομηχάνισης και του εκσυγχρονισμού, η γνώση αυτή σταδιακά χάνεται. Η μείωση της ζήτησης για επαγγελματίες χτίστες τοίχων είχε ως αποτέλεσμα η τέχνη της ξηρολιθιάς να αρχίσει να εξαφανίζεται. Όταν ο κ. Χαμηλοθώρης βλέπει μερικούς από αυτούς τους τοίχους να «γκρεμίζονται», λυπάται, καθώς, «όταν μια ξερολιθιά πάθει ζημιά, είναι δύσκολο να την αποκαταστήσει ένας ιδιώτης». «Αν δεν ήταν οι ξερολιθιές, οι παππούδες μας δεν θα μπορούσαν να ζήσουν. Με αυτές δημιούργησαν τις αναβαθμίδες στις πλαγιές. Εκεί έφτιαξαν αμπέλια, περιβόλια, καλλιέργειες». Οι τοίχοι από ξερολιθιά είναι πολύ περισσότερα από μια αρχαία τεχνική κατασκευής· αποτελούν τόσο νοσταλγικές αναμνήσεις όσο και μια ζωτική λύση στα σύγχρονα προβλήματα των περιοχών τους. Ως εκ τούτου, ο ρόλος της διάδοσης αυτής της τέχνης είναι ουσιαστικός, καθώς αυτή η πρακτική γίνεται όλο και λιγότερο διαδεδομένη, παρόλο που ενισχύει την ταυτότητα του νησιού. Για όλους αυτούς του λόγους είναι σημαντικό να αναδειχθεί και να προωθηθεί αυτή η τεχνογνωσία.

Πηγές

Byrne, Kate, εθελόντρια στην ΚΟΙΝΣΕΠ Απάνω Μεριά. Eσωτερικό αρχείο. « DRY STONE WALLS ARTICLE », 2026, 8 p. 

Φραγκίσκος, Νίκος, Φραγκίσκος ο νεώτερος, Μεταγραφή Συνέντευξης. Eσωτερικό αρχείο. Συνέντευξη από τις ΜΑρία Παπαθεοδώρου και Μαρίνα Κωνσταντοπούλου (ΚΟΙΝΣΕΠ Απάνω Μεριά), 6.04.2026, 15 p.

ROBOLAS George. « Dry stone masonry : The traditional technique that approaches “perfect” », Magazine “K” (Kathimerini), 15.04.2026 

GOWLLAND Geoffrey. « Rebuilding Biodiversity One Stone at a Time ». In : Anthropological Journal of European Cultures, Vol 33, No.1.01.03.2024,Berghahn Journal, 13 p.

JONES Gerry. « Dry Stone Walling: Rock of ages, cleft for me », 13.11.2014